Esengül Salihoğlu tarafından 2018 yılında yayınlanan “Merkez Bankası Para Politikaları ve Elektronik Para İlişkisi: Türkiye Uygulaması” başlıklı doktora tezi, bilişim teknolojilerindeki gelişmeler ve internetin yagınlaşması ışığında para kavramını ele alıyor ve bu çerçevede zengin bir içerik sunuyor.

Oldukça zengin bir kaynakça ile hazırlanan tez çalışmasının giriş bölümü bizlere şu bilgileri sunuyor;

Para takas ekonomisinden teknoloji çağına uzanan yolculuğunda zamanın gereği olan evrimleri geçirerek türlü formlara bürünmüştür. Teknolojik gelişmeler para ve benzeri ödeme araçlarının elektronik ortama taşınmasını sağlamış ve böylece elektronik ortamda para arzı doğmuştur. Elektronik ödeme yöntem ve araçlarına ilişkin arz ve talebin karşılaştığı ve işlemlerin yapıldığı piyasaların dünyadaki tüm ekonomiler ve finansal sistemler içerisindeki önemleri ve payları hızla artış göstermektedir.

Elektronik ortamda değer ölçü birimi olarak kullanılan elektronik paralar iki grupta değerlendirilebilir. Birinci grupta dar kapsamlı elektronik para, ikinci grupta dijital para birimleri başlığında ademi merkeziyetçi dijital paralar ile merkez bankaları dijital paraları bulunur.

Elektronik ödeme yöntemleri ve elektronik para türlerinin kullanımı gün geçtikçe diğer ödeme araçlarına göre daha avantajlı hale gelmektedir. Bu avantajlardan en önemlileri, elektronik parasal değerlerin plastik kartlar, mikroçipler ve bilgisayarlarda saklanabilir olması, çok düşük işlem komisyonu ödeniyor olması, işlemlerin hızlı ve kolay şekilde gerçekleştirilmesi, şeklinde sıralanabilir. Merkezi olmayan Defter-i Kebir ve Blokzincir teknolojisinin kullanıldığı merkezi otoriteden bağımsız olarak üretilen dijital ve eş düğümler arası transferlere izin veren ilk dijital para birimi olan Bitcoin’in ve ardından diğer altcoinlerin ortaya çıkmasıyla paraya yeni bir form eklenmiştir.

Dijital para birimlerinin sağladığı avantajlar Blokzincir teknolojisinin kullanımıyla alıcı ve satıcının birbirlerine ilişkin bilgilere ulaşamamaları, çalınma riskinin azalması, sermaye piyasalarında işlem yapılmasına imkân verilmesi şeklinde sıralanabilir. Bunlara ek olarak dijital para kullanımının taraflara işlem maliyetleri açısından dikkate değer düzeyde tasarruf sağladığı görülmektedir. Ancak teknolojik paranın avantajlarının yanı sıra dezavantajları da bulunmaktadır. Dijital paraların dezavantajları ölçeklenebilirlik seviyesi, fiyatlarının çok değişken olmasının yarattığı güvensizlik, yüksek volatilite, çatallanma sorunu, gizlilik, merkezi bir düzenleme ve denetim mekanizmasının olmayışı, spekülatif işlemlerin kolayca yapılabileceği bir ortam oluşturması, dijital hırsızlık, teknolojiye uzak olan kullanıcılar açısından karmaşık kabul edilen bir yapısının olması, şeklinde sıralanabilir.

Günümüzde merkez bankaları ülke parası arzında tekel durumundadır. Bununla birlikte teknolojik gelişmeler özel kurumların para arz ettiği yeni parasal düzlemleri ortaya çıkarmıştır. Bitcoin’in öncülüğünü yaptığı merkez bankalarından bağımsız dijital para birimleri herhangi bir yasal otoriteye bağlı değildir. Elektronik paranın merkez bankası parasının yakın ikamesi olması, para politikası açısından önemlidir. Elektronik para ve ödeme araçlarının artan hızdaki gelişimleri, ödeme sistemlerinin kontrolünü elinde tutan merkez bankalarının para politikası uygulamalarında para arzının kontrolünü zorlaştırabilir. Elektronik para kullanımı yaygınlaştıkça merkez bankası bilançosu, para arzı ve senyoraj gelirleri vb. açılardan para politikasının etkinliği zayıflayabilir. Bağımsız elektronik para birimlerinin kullanımının yaygınlaşması halinde ve merkez bankası parasının büyük bir kısmının yerine geçmesi durumunda merkez bankalarının finansal piyasalar üzerindeki kontrol gücü azalabilir.

Dar kapsamlı elektronik paranın gelişimi ne yöndedir? Nakit kullanımını giderek azaltılabilecek mi? Dijital para birimleri para rolünü üstlenebilecek mi? Dijital para birimlerinin merkez bankalarının parasal büyüklükleri ve para politikası uygulamaları ve finansal istikrarla etkileşimleri olabilir mi? Dijital para birimleri: Bitcoin nasıl ve ne yönde evrimleşecek? Elektronik paranın gelişiminin Merkez Bankacılığı ve para politikaları açısından sonuçları neler olabilir? Bitcoin fiyatının oluşumunu hangi faktörler belirlemektedir? şeklinde sıralanabilecek temel sorulara bu çalışmada cevap aranmaktadır.

Çalışmanın yöntemi elektronik paraya ilişkin literatürün taranması ve ekonometrik analiz uygulanması şeklindedir. Ekonometrik analizde EViews 9 paket programı kullanılacak olup, serilerin durağanlığı Dickey Fuller, Phillips Perron Birim Kök Testi ve yapısal kırılmalı birim kök testi Dickey Fuller min-t ile tespit edildikten sonra, seriler arasındaki eşbütünleşmenin varlığı Engle ve Granger ve Johansen Eşbütünleşme Yöntemi ile araştırılacaktır. Eşbütünleşmenin varlığı tespit edildiğinde, VECM Hata Düzeltme modeli kurularak VEC Granger Nedensellik testi uygulanacaktır.

Elektronik para merkez bankası parasının yakın ikamesidir ve para politikası açısından önem arz etmektedir. Çalışma Türkiye boyutunda Merkez Bankası para politikası göstergeleri ve Bitcoin TL fiyatları arasındaki etkileşimin ekonometrik analiz yöntemiyle incelendiği öncü ve özgün bir araştırma niteliği taşımaktadır. Çalışmada ulusal ve uluslararası boyutta bağımsız dijital para birimleriyle ilgili yapılan çalışmaların detaylı bir literatür taraması yapılmış, ulaşılan çalışmalar konularına göre gruplandırılarak listelenmiştir. Yine elektronik paranın genel başlık altında derlenmesi ve cari para sistemiyle etkileşiminin ve geleceğe dair literatürde bulunan öngörülerin, varsayımların ve yasal düzenlemeler boyutunun incelenmesi ve raporlanmasının literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Çalışmanın sınırlaması; analiz edilen elektronik para birimlerinin yakın tarihte hayata geçmesi veri aralığını da daraltmaktadır. Türkiye’de 2013 yılında yasallaşan dar kapsamlı elektronik para biriminin ulaşılan yıllık bazdaki veri uzunluğu ekonometrik analiz yapılmasına uygun değildir. Bağımsız dijital para birimleri ve bağımsız değişkenlerin aylık frekansta elde edilen zaman serileri ekonometrik analiz yapılması için yeterli bulunmuştur. Bununla birlikte dijital para birimlerinin gelişiminin devam etmesi ve analiz döneminin kısa olması yapılan analiz sonuçlarından genel yargılara varılmasını zorlaştırmaktadır. İlerleyen dönemlerde daha uzun veri setleri ile yapılacak ekonometrik analizler literatüre katkı sağlayabilir.

Çalışmada elektronik paranın türleri ve işleyiş mekanizmaları ile merkez bankası para politikası ve parasal büyüklükleri tanıtılmaktadır. Sırasıyla para genel olarak değerlendirildikten sonra para türleri, tarihçesi ve ödeme araçları incelenecektir. Devamında blokzincir, dağıtık defter-i kebir teknolojileri ile dijital para ekosisteminin tasarımı, işleyişi, Bitcoin para politikası, hukuksal düzenlemeler araştırılacaktır. Daha sonra para arzı, merkez bankacılığı, parasal büyüklükler, para talebi ve para politikası özetlenecektir. Yine bağımsız dijital para birimlerinin türleri izah edilecek, cari para sistemi ile etkileşimleri, merkez bankalarının dijital para emisyonuna girişmesi konuları araştırılacaktır. Ayrıca dijital para birimleriyle birlikte ortaya çıkan ICO, Akıllı Kontratlar gibi yatırım ve türev ürünlerin durumu kısaca değerlendirilecektir.

Bu tez çalışması Ulusal Tez Merkezi’nden yazarının adını aratark bulabilir ve indirebilirsiniz.