Çin Merkez Bankası (People’s Bank of China) tarafından 5 yıl önce başlatılan, 50’den fazla patent alınan ve yüksek gizlilikle sürdürülen dijital para çalışmalarında sona yaklaşılıyor.

Tarihte değerli madenlerin kullanımından kâğıt para kullanımına geçen ilk ülke olan Çin’de yakın bir zamanda yuan endeksli dijital paranın hayata geçirilmesi planlanıyor. 5 yılın ardından son birkaç aydır Çinli yetkililerin verdikleri demeçlere göre çalışma şekillenmeye başladı. Dijital para çalışmalarının arka planında Çin devletinin ulusal egemenlik kaygıları ile gelecek planları yer alıyor diyebiliriz.

Her ne kadar AliPay ve WeChat Pay adlarından başarı ile söz ettirse de iki ödeme aracının pazardaki toplam paylarının %96 seviyesinde olması önemli bir riski beraberinde getiriyor. Düşük bir ihtimal de olsa, AliPay ve WeChat Pay’in yaşayabileceği herhangi bir sorun ülkedeki finansal sistemi durma noktasına getirebilir. Çin Merkez Bankası Dijital Para Araştırma Enstitüsü direktörü Mu Changchun geçtiğimiz haftalarda Hong Kong’ta düzenlenen Fintek Haftası’nda ve Singapur’da düzenlenen Fintek Festivali’nde verdiği demeçlerle bu riske işaret etti. Olası bir problemde, Merkez Bankası tarafından hayata geçirilecek Dijital Para Elektronik Ödeme Sistemi (DC/EP) hayati bir role sahip olacaktır. Changchun, sözlerine dijital para ile WeChat Pay ile Alipay’e rakip olmak ya da yerlerini almak gibi bir hedeflerinin olmadığını da ekledi. Ödeme sistemlerini genel bir çerçevede değerlendirdiğimizde, Çin Merkez Bankası tarafından geliştirilen dijital yuanın pazarda tamamlayıcı bir unsur ve sistemin güvencesi olacağını da söyleyebiliriz. Teknik bir sorun, yetersizlik ya da siber güvenlik problemlerinde yedek sistem görevi görecektir.

Bir diğer husus ise Facebook’un Libra projesi. Libra’nın ya da ileride benzer bir başka projenin potansiyel tehdidine karşı Çin Merkez Bankası’nın dijital para çalışmalarını hızlandırdığını ya da takviminde değişikliğe gittiğini söyleyebiliriz. Çünkü, Facebook’un geliştirmekte olduğu kripto paranın bir stablecoin olarak dolar domine bir kur sepetine endeksli olması, küresel finans sisteminde yuana karşı doları daha güçlü bir pozisyona taşıyabilir ve Çin’in sermaye kontrolünü zayıflatabilir. Ve tabii Merkez Bankası’nın senyoraj geliri de böyle bir durumda etkilenecektir.

Dijital Para Araştırma Enstitüsü Direktörü Mu Changchun Singapur’da katıldığı panelde bireylerin anonimliği istediklerini ve bunun farkında olduklarını, fakat aynı zamanda bir düzenleyici kurum olarak gerektiğinde işlemleri izleyebilecekleri ya da kara para aklama, terör finansmanı, yolsuzluk gibi illegal aktivitelere müdahale edebilecekleri tasarımı, kontrol edilebilir anonimlik olarak adlandırdı. Yine de Merkez Bankası ya da daha geniş bir perspektifte Çin Devleti dijital parayı tedavüle sokmasıyla vatandaşları üzerindeki kontrolünü artırmış olacak. Bu noktada, merkez bankası destekli dijital bir para birimi, önemli ulusal çıkarlara hizmet etmek için akıllı ve kaçınılmaz bir adım olabilir. Hatta günlük yaşamda da büyük kolaylık sağlayabilir. Fakat bir yandan da bireylerin kişisel hak ve mahremiyetlerinden ödün vermesi anlamına gelebilir. Çin için bir sorun teşkil etmese de ulusal para birimlerinin dijitalleşmesinde gizlilik ve veri paylaşımı konusu, tasarımın üzerinde iyice düşünülmesi gereken en önemli noktalarından.

Mu Changchun, tamamen nakitsiz bir toplumun mümkün olmadığını, dijital para ile hedeflerinin daha az nakidin kullanıldığı bir düzen oluşturmak olduğunu da söyledi. M1 ve M2 para arzlarının yeterince dijitalleştiği düşünüldüğü için dijital yuan ile M0 dediğimiz dolaşımdaki banknot ve madeni paraların bir kısmının yerini alması hedefleniyor. Dijital paranın bir faiz getirisi olmayacak, bu nedenle faiz getirisinden dolayı mevduatların bankalardan çekilmesi (bank run) gibi bir akım da oluşmayacaktır. İlk prototip denemelerinde dağıtık defter teknolojisi kullanımı tercih edilse de özellikle de Çin gibi bir devasa ekonomi için saniyelik işlem hacimlerini ve ölçeklenebilirliği düşündüğümüzde, tamamıyla dağıtık defter teknolojisi yerine kısmi ve merkezi yapıda bir model gözetilmiş.

İkili bankacılık sisteminde, Merkez Bankası dijital para basımından; Dijital Para Elektronik Ödeme Sistemi’ne dâhil olacak finansal kuruluşlar ile Ant Financial ve Tencent gibi diğer katılımcılar ise para dağıtımından sorumlu olacak. Kullanıcıların telefonlarına dijital cüzdanı indirerek, banka hesabına gerek duymadan ve internet bağlantısı olmadan kullanabilmesi de planlanmış. Böylece yaklaşık 800 milyon olarak anılan kırsal alanda finansal kapsayıcılık hedeflenirken; ülkeyi kısa süreliğine ziyaret eden turistler de dijital cüzdana sahip olduktan sonra sisteme dâhil olabilecekler. Aşağıdaki şema sayesinde sınıflandırma daha rahat anlaşılabilir.

“The Money Flower: A Taxonomy of Money”

Kaynak: Committee on Payments and Market Infrastructures & Markets Committee

(2018). Central Bank Digital Currencies. Bank for International Settlements.

Özetle, hâlihazırda AliPay ve WeChat Pay gibi çok gelişmiş elektronik ödeme platformlarının bulunmasına rağmen, var olan finansal sistemin yaşayabileceği problemlere karşı alternatif bir sistemin oluşturulması ile birlikte kırsal ve uzak alanlarda finansal kapsayıcılık hedefleniyor. Fakat Çin’in bir devlet politikası geleneği olarak daha çok stratejik ve uzun vadeli planlar yaptığını düşünürsek, gelecek planları dâhilinde dijital paranın sınır ötesi ödemelerde kullanılması ile yuanın uluslararası kullanımının artırılması ve yaygınlaştırılması amaçlanıyor olabilir. Daha da spesifik bir senaryoda, Çin Merkez Bankası dijital parasının Bir Kuşak Bir Yol Projesi’nin ortak para birimi olması, yuanı rezerv para olma yolunda daha önemli bir konuma taşıyabilir. Yuan, Kuşak ve Yol Girişimi üzerindeki ülkelerde dolara alternatif bir seçenek olabilir ve doların hakimiyetini kırabilir. Bir başka senaryoda ise, Dijital Para Elektronik Ödeme Sistemi’nin kullanımı ile Çin, İran ve Kuzey Kore gibi ülkelerle ticari ilişkilerinden dolayı ya da Amerika Birleşik Devletleri ile ticaret savaşı sırasında karşılaşabileceği yasal yaptırımlardan kaçınabilir, uluslararası düzenlemelere takılmayabilir. Öte yandan dijital para beraberinde yeni düzenlemeleri, tartışmaları ve krizleri getirecektir. Dünyanın bir köşesinde bu gelişmeler yaşanırken, geri kalanının, özellikle de Amerika’nın sessiz kalmasını bekleyemeyiz. Hiç şüphesiz ki, Çin Merkez Bankası’nın dijital parayı tedavüle sokması, bankacılığın tanımını ve işlevini değiştirecek; politik kazanımlar ile birlikte Çin Devleti’ne daha önce sahip olmadığı sermaye kontrolünü sağlayacaktır.

Yazar: Avni Güven