Turan Sert bir önceki yazısında dijital paraların çıkışı devletlerin verdiği reaksiyonlara değinmişti. Bu yazısında ise ülkelerin çıkarmayı planladıkları dijital paralara odaklanıyor.

Devletlerin kripto para anlamında geliştirmeleri genelde perde arkasında yürüyor. En çok dile getirilen enstrüman şu aşamada CBDC olarak adlandırılan Merkez Bankası Dijital Paraları (Central Bank Digital Currencies).

“Merkez Bankası Dijital Parası — CBDC, Central Bank Digital Currency”

Bu paralara kripto para demek için henüz erken. Takip ettiğimiz kadarıyla da dijital para demek daha doğru bu çalışmalara. Tam olarak merkez bankalarının mevcut nakit rezervlerine birebir bağlı, daha önce sıkça bahsettiğimiz Sabit Para (stable coin) kavramına uygun yaptıkları.

Ne işe yarayacak bu paralar?

Bunun temel nedeni, nakit olarak adlandırdığımız şu anki kağıt paraların hala sistemin ciddi bir kısmını oluşturması. Bu paraların fiziki olmasının getirdiği pek çok dezavantajın dijital para ile ortadan kalkması. Nedir bu dezavantajlar? Birincisi, bu paralar fiziki — çok kaliteli kağıttan pek çok işlemden geçerek üretiliyor. Belli bir süre sonra yıprandığı için değiştirilmesi gerekiyor. Sonra bu paraları bir yerden başka bir yere taşınması bir dert, hem yavaş hem de ayrıca maliyetli.

Bunun yerine bireyler mobil cihazlarında taşıyacakları elektronik cüzdanlarda paralarını tutsa yukarıda saydığımız maliyetlerden hiçbiri olmayacak.

Bu maliyet kısmı. Ancak başka avantajları da var bu sistemin devletler için. Vergi, trafik cezası vs gibi tahsilatlarda vatandaşa ödeme rahatlığı da getiriyor bu sistem.

Şu anda da insanlar e-devlet üzerinden vergi dairesine ödeme yapıyor diyebilirsiniz. Gayet tabii. Ancak kimler ödeme yapabiliyor buradan? Bankalarda hesabı (ve parası olanlar). Ya banka hesabı olmayanlar? Dolayısıyla finans dünyasının dışında kalan insanlara ulaşabilmek için de kullanılabilecek dijital paralar.

“Dijital paralar hem pratik hem de maliyeti düşük”

Nakit para anonim olması nedeniyle takibi çok zor. Dijital olduğu noktada toplum içindeki genel para hareketlerini an be an takip edebilme yetisine sahip olacak devletler.

Dijital paranın kullanımının fiziki paraya göre çok daha pratik ve hızlı olması nedeniyle ekonomiye ekstra likidite sağlayacağı da belirtiliyor. Ayrıca, hükümetlerin cezbeden bir başka etken özellikle uluslararası alanda kolay ve masrafsız kullanım özelliğinin kendi ülke paralarına yönelik talebi artıracağı beklentisi.

Ne güzel her şey değil mi?

Birincisi mevcut finansal sistemin içindeki bankalar ve diğer oyuncular. Zira henüz tam olarak nasıl uygulanacağı belli olmasa da devletin bireylere direkt olarak elektronik cüzdan açması aslında bir nevi bankalara olan ihtiyacı ortadan kaldırıyor. Bu da bankaların şu anki mevcut sistemde hesaplarını kullandırma karşılığı müşterilerinden aldığı havale gibi komisyonların ya da hesaplarda tutulan vadesiz paralardan elde ettiği kazançların bitmesi anlamına geliyor.

Ülke Dijital Paraları - II

İkincisi ve daha da önemlisi nakit paranın getirdiği mahremiyet özelliğinin dijital paralarda olmaması. Zira fiziki paranın aksine dijital paraların her şekilde takibi yapılabilir. Yasadışı faaliyette bulunmadığınız sürece bu konuda endişelenecek bir durum yok diye düşünebilirsiniz. Gayet tabii, ancak dijital dünyada olduğunuzu unutmayın — her hareketinizin takip ve kayıt edildiği ve istenildiği kadar saklı tutulabildiği daha da kötüsü gerekli güvenlik önlemlerinin alınmadığında rahatlıkla çalınabileceği bir dünya.

“Merkez Bankası dijital paraları hem özel finans kuruluşları hem de bireyler için kaygı verici olabilir. Hükümetlerin özellikle bireylerin kaygılarına giderici adımlar atmaları önemli”

Devletlerin dijital paraların kullanımı ile ilgili gerekli mahremiyet önlemlerini almaları çok ama çok önemli. Devletlerin bu bilgilerin hem bireylere karşı kullanılmayacağı hem de uygun şekilde saklanması ve kötü amaçlı kişilerin eline geçmeyeceği konularında vatandaşlarına gerekli güvenceleri vermesi gerekiyor.

Kimler yarışta şu anda?

Bunun dışında “başkaları yapsın biz görelim” diyenler de var. Örneğin Rusya Merkez Bankası Başkanı Elvira Nabiullina (ki çok saygıdeğer bir hanımefendidir kendisi) genel olarak konuya soğuk bakanlardan.

Çin’in yaptıkları

Ne işe yarayacağını söylüyorlar peki? Çinli yetkililere göre dijital para rahat taşıma ve anonimlik sağlayacak. Nasıl? Rahat taşıma dijital olması dolayısıyla anlaşılır ama anonimlik? Dijital dünyada Çin hükümetinin yaptıklarına baktığımızda en çok soru işareti yaratan alan burası.

Çin’in dijital para konusunda acele etmesinin temel nedenlerinden biri uluslararası piyasada dijital para olmanın getirdiği avantajları kullanarak özellikle üçüncü dünya ülkelerindeki ekonomik faaliyetlerden daha fazla pay almak ve nüfuzunu daha da artırabilmek.

“Çin’in derdi global güç olmak”

Çin’in dijital para ile ilgili iki test yapmaya çalıştığı açıklandı 2019 yılının son ayında. Dijital RMB (yuan) 2020’nin ilk yarısında Shenzen ve Suzhou şehirlerinde pilot kullanıma başlanacak. İlk aşamada ulaşım, eğitim ve sağlık alanında yapılacak testlerde ülkenin dört büyük ticari bankası kendi dizayn ettikleri kullanım senaryolarını deneyecekler. 20 Ocak’ta yapılan açıklamada da dijital paranın ana hatlarıyla dizayn edildiği belirtildi.

Avrupa Birliği ve ABD neler yapıyor buna karşı?

“Avrupa Birliği hantal, ABD kibirli”

Avrupa Birliği her zamanki hantal yapısından sıyrılabilmek için ciddi bir çaba içinde. IMF başkanlığı sırasında dijital merkez bankası paraları konusuna birçok kez değinen yeni Avrupa Merkez Bankası Başkanı Christine Lagarde, bu alanda kendi içlerinde oluşturdukları çalışma grubuna çalışmalarını hızlandırma talimatı verdiğini açıkladı geçen günlerde.

Lagarde’a göre merkez bankası dijital paraları maliyetleri azaltma, aracıları ortadan kaldırma ve mevcut finans dünyasının dışında kalan kesimleri de sistem içine alabilmek için önemli. Ancak bu çalışma grubunun raporlarını 2020 yılının ortasında ancak açıklayacağını düşünürsek, Avrupa’nın diğer alanlarda olduğu gibi burada da benzer şekilde geriden geleceğini söyleyebiliriz.

Amerika Birleşik Devletleri ise şu aşamada hala konuyu anlamaya çalışıyor gibi görünüyor. FED başkanı Jerome Powell, 2019 Kasım ayında iki kongre temsilcisinin mektubuna verdiği yazılı açıklamada tamamıyla dijital bir doların kendileri açısından sağlayacağı faydaların henüz yeterli olmadığını belirtti.

ABD Doları’nın dünyaya hakim bir para olmasının kibiri seziliyor açıkcası Powell’in açıklamasında. Örneğin başka ülkelerde insanların hızla dijital paralara yöneldiklerinin halbuki ABD’de insanların nakit kullanmaya devam ettiğini söylüyor. Diğer ülkelerdeki ödeme sistemlerinin yavaş ve güvenilmez olduğunu bu nedenle dijital bir paranın bu ülkelerde yaşayanlar için bir avantaj olabileceğini ama kendi ülkelerinde böyle bir durum olmadığını belirtiyor. Çin’in global para olma çalışmalarındaki takındığı vizyon ile karşılaştırıldığında oldukça miyopik bir bakış açısı olduğu kesin.

Türkiye’de durum ne?

Bunun yanında merkez bankası dijital parası olmasa da altına dayalı blok zincir tabanlı transfer platformu olan BIGA Takasbank tarafından 2019 yılının son günü hizmete açıldı. 6 bankanın da ortak olduğu proje ile bir gram altına karşılık BIGA isimli bir dijital para çıkartılacak fiziki altının dijital hale getirilmesi ve dijital olarak varlık transferi imkanı sağlanacak. Ülkemizde kripto para alanında farkındalık yaratmak ve bu alanda geleceğe dönük atılacak adımların ilki olarak desteklenmesi gereken önemli bir proje

Turan Sert – Medium