“Ödeme nasıl olacak?” Günlük hayatımızın birçok noktasında karşılaştığımız bu sorunun yakın zamana kadar iki cevabı vardı: Nakit ya da kart. 1990’lardan itibaren gelişen finansal teknolojiler ise üçüncü bir seçeneği hayatımıza kattı: Dijital ödemeler.
Başlangıçta geleneksel bankacılık pratiklerinin dijitalleştirilmesiyle kurulan çevrim içi ödeme sistemleri, 2009’da blokzincir teknolojisinin ilk uygulamasının hayata geçirilmesiyle farklı bir yöne evrildi. Özel sektör, bu teknolojinin üzerine alternatif bir finansal sistem inşa ederken devletler de gelişmeleri yakından izleyerek nakitsiz bir dünyayı mümkün kılabilecek çalışmalara başladı.
- Merkez bankalarının hamleleri: Geleneksel finansal sistemde para arzının kontrolü devletlerin tekelindeyken blokzincir teknolojisiyle yaratılan dijital varlıklar bugün piyasada alternatif bir ödeme yöntemi ve değer saklama aracı, yani bir para birimi olarak görülüyor. Devletler ise finansal sistem üzerindeki hakimiyetlerini korumak amacıyla kendi dijital ekosistemlerini oluşturmaya çalışıyor. Bu ekosistemlerin merkezinde blokzincir teknolojisinden ilham alınarak tasarlanan merkez bankası dijital para birimleri (central bank digital currencies – CBDC) yer alıyor.
- Nedir? Bir ülkenin para biriminin dijitalleştirilmiş ve merkez bankasınca desteklenen hâline CBDC adı veriliyor. Henüz geliştirilme aşamasında olan CBDC’lere duyulan ilgi özellikle son beş yılda katlanarak artmış durumda. Aşağıdaki grafik, bazı ülkelerdeki CBDC çalışmalarının güncel durumunu gösteriyor.
- Çalışmalar: “Merkez bankalarının bankası” olarak tabir edebileceğimiz İsviçre merkezli Bank of International Settlements (BIS), CBDC araştırmalarında başı çeken uluslararası kurumlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Bu yıl ocak ayında Kanada, Birleşik Krallık, İsveç, İsviçre ve Japonya merkez bankaları ile Avrupa Merkez Bankası; BIS’le iş birliğine giderek CBDC’lerin kendi yetki alanlarında ne şekillerde kullanılabileceğini incelemek için bir ortak çalışma grubu oluşturdu. Merkez bankaları; CBDC’lerin kullanım alanları ile ekonomik, fonksiyonel ve teknik tasarım seçimleri üzerine araştırmalar yapıyor ve teknik bilgi birikimlerini birbirleriyle paylaşıyor.
- Çin örneği: Bu merkez bankaları haricinde CBDC’lerle yakından ilgilenen ülkelerden biri de Çin. Çin merkez bankası (PBoC), dijital yuanı hâlihazırda bazı bölgelerde test etmeye başladı ve Ticaret Bakanlığı geçtiğimiz ay test kapsamının Hong Kong ve Pekin gibi büyük şehirlere genişletileceğini açıkladı. Henüz yaygın kullanım için kesin bir zaman çizelgesi olmasa da Çin’in dünyada CBDC’leri resmî olarak tedavüle sokan ilk ülke olması bekleniyor. PBoC’nin nisandaki açıklamasında dijital yuanın 2022 Kış Olimpiyatları’nın yapılacağı Pekin ve Zhangjiakou şehirlerinde de kullanılacağını belirtmesi bu tarihe kadar sistemin yürürlüğe girebileceğine işaret ediyor.
- Gelecek: Hollanda merkezli düşünce kuruluşu dGen’in geçtiğimiz hafta yayımladığı bir raporda 2030’a kadar en az üç ülkenin tamamen CBDC kullanımına geçeceği öngörülüyor. Rapor, Bahamalar ve İsveç gibi ülkelerdeki gelişmelere dikkat çekerken Avrupa Merkez Bankası 2025’e kadar dijital avroyla ilgili çalışmalarını tamamlamazsa Çin’in dijital yuanla Avrupa’nın önüne geçeceğini belirtiyor. Brezilya merkez bankasının ay başında yaptığı açıklamalar da Güney Amerika’nın en büyük ekonomisinin 2022-2023 yıllarında CBDC’lere geçebileceğini gösteriyor.
Yazar: İren Can Kuyucu
