Basra körfezine kıyısı olan Arap ülkeleri siyasi ve ekonomik topluluğu, diğer ismi ile Körfez Arap Ülkeleri İşbirliği Konseyi (GCC) siyasi ve ekonomik özet bölümüne BÖLÜM 1’den erişebilirsiniz.

Bu yazıda Suudi Arabistan’ı bankacılık ve ödeme sistemleri özelinde mercek altına alalım.

Suudi Arabistan hem nüfus hem finans olarak GCC ülkelerinin en büyüğü. 260 milyar varil kanıtlanmış petrol rezervi ile, dünyadaki en fazla petrol ihraç eden ülke. Ülkenin GSMH’sının dörtte biri petrol satış gelirinden oluşuyor. Ekonomisi büyük oranda hidrokarbon fiyatlarına bağlı. Pertol fiyatlarindaki büyük ve ani düşüş nedeniyle 2012-2016 yılları arasında ekonomisi daraldı. 2017 yılından itibaren petrol fiyatlarındaki küçük de olsa yükselme eğilimi, Suudi Arabistan ekonomisinde kendini hemen gösterdi. Ancak 2018 yılından itibaren tekrar düşüş eğilimine giren petrol fiyatları Kovid19’un da etkisiyle 2020 yılında en düşük seviyesini gördü. Suudi Arabistan yönetimi ekonomisinin hidrokarbon gelirine olan bağımlılığını azaltmak için vizyonlarını dünya ile Vizyon 2030 adıyla 2016 yılında paylaştılar. Sosyal alanda gelişim, Ekonomide çeşitlilik ile gelişim ve Etkin kamu yönetimi başlıkları altında Suudi Arabistan 2016 yılında başlayan gerçek anlamda bir Ulusal Dönüşüm Programı izliyor.

Dudak ısırtacak hedeflerden oluşan vizyonlar yetkili kurumlarca stratejik hedeflere dönüştürüldü ve bu doğrultuda yatırımlar ve eylemler başladı. Hedeflerden bazılarını kısaca özetleyerek vizyonun biz de dahil bölge ülkeleri için öneminin değerlendirmesini size bırakıyorum.

Öncelikli hedeflerinin yabancı sermaye çekmek olduğunu açıkladılar. Yabancı sermayeyi çekmek için finansal ve kültürel açılıma yöneldiler. Kültürel açılım doğrultusunda kadınlara şimdiye dek sahip olmadıkları haklar verilmeye başlandı. Bunların en ses getirenleri kadınlara araba kullanma hakkı verilmesi, işkoluna katılmadaki engellemelerin kaldırılması ve kadınların liderlik rollerinde yeralmaları oldu. Yabancı sermayeyi ülkelerine çekmek için yapılacaklara iki somut örnek vereceğim.

Birinci örnek : Ülkenin Ekonomi ve Gelişim bakanlığı kültür ve eğlence sektörünün gelişimine harcanmak üzere 35 milyar dolar kaynak ayırdıklarını açıkladı. Suudi Arabistanın veliaht prensi Kızıl Deniz kıyısına yeni bir şehir kuracaklarını ve bunun için 500 milyar dolar fon ayrılacağını duyurdu. Şehrin ismi Neom. Bu şehir benzeri olmayan bir planlamayla kuruluyor. Planın adı Çizgi. Çünkü şehir bir ip gibi olacak. 170 km uzunluğunda bir çizgi üzerinde yeralacak şehirde 1 milyon kişi yaşayacak, araba olmayacak, caddeler olmayacak ve karbon salınımı olmayacak.[1]

İkinci örnek : Kilit konumdaki bir Suudi yetkili dünyadaki büyük şirketleri ülkesine davet ederken hedeflerine tek başlarına ulaşamayacaklarını, bilgi ve tecrübe sahibi firmalara ihtiyaçları olduğunu ve bu yatırım için zamanın doğru zaman olduğunu söyledi. Özelliştirme ve ortaklık modellerini işleteceklerini, bunun için 15 milyar dolar bütçe ayırdıklarını ekledi. Ayrıca bölgesel ana merkezi Suudi Arabistan’da olmayan hiçbir şirkete Ocak 2024 itibarı ile kamu projelerinin verilmeyeceği açıklandı.[2]

Ödeme Sistemlerine geçmeden önce, Suudi Arabistan Ulusal Dönüşüm Programının dijital ödemeleri nasıl etkileyeceğini öngörebilmemize yardımcı olacak iki bilgi paylaşayım.

Ulusal Dönüşüm Komitesi genel çerçeve planlarını oluşturup, stratejilerini kurduktan sonra sunumlarını yaparken veliaht Prens dijital ödemelerle ilgili  9 aylık planı görünce dijital ödemeler için ülke olarak zaten geç kalındığını, planı 3 ayda uygulamaya sokmaları talimatını verip sunumu sonlandırıyor. Fintek’in en üst düzeyde destek görmesi aynı zamanda takip edildiği anlamına geldiğinden, Suudi Arabistan’ın Fintek dönüşümü 2022’de daha da bariz gözlemleyeceğiz.

Diğer detay ise, aşağıdaki grafikte gizli.

Suudi Arabistan’ın turizm geliri GSMH’sının %3.5’i seviyesinde. Bu rakamda inanç turizminin payı çok büyük. 2030 yılına kadar bu oranın %10 seviyesine[3] gelmesi planlanmış durumda. Turizm demek pek çok şey demek elbette ancak ödeme sistemleri açısından bakılınca daha çok uluslararası ödeme ürünü demek, daha çok ödeme seçeneğinin tüm finans sistemi tarafından desteklenmesi demek, daha çok önödemeli kart, POS, ATM, mobil ödeme çeşitliliği ve uluslararası standartlara uyumluluk demek. Suudi Arabistan’ın turizm hedeflerinden sadece birisinin ödeme sektörüne etkisi bu boyutlarda. Turizm’den daha başka ve etkisi daha fazla olacak hedefler var. Mesela Suudi Finansal Sektör otoritesi nakitsiz toplum hedeflerini 2025 ve %70 olarak belirlediler. Nakitsiz toplumun finans sektörüne ve ekonomiye etkilerini BKM’nin 2015 yılında yaptırdığı çalışmadan[4] biliyoruz. Bu çalışmaya göre kartlı harcamalarının payı %1 artınca GSMH büyümesi % 0,35 oranında olmaktadır. Bu hesaba göre Suudi Arabistan’ın sadece nakitsiz toplum hedeflerinin GSMH’yi 2030 yılına kadar %8 arttıracağını öngörebiliriz.

Finans Sektörü ve Elektronik Ödeme Sistemleri:

Ülkede 34 adet banka mevcut. Bunlardan 8 banka henüz operasyona başlamadı ancak lisans aldı. 2 tanesi dijital banka.  Bankacılık sektörü SAMA (Suudi Arabistan Merkez Bankası ; Saudi Arabia Monetary Authority) tarafından regüle edilmekte. Bankaların toplam özkaynakları 615 milyar dolar seviyesinde. Bu büyük GCC ülkelerinin bankalarının %28’ine tekabül ediyor. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirliğinden sonra ikinci büyük banka sektörü durumunda. Ekonomik büyüklüğü ile Birleşik Arap Emirliğinden neredeyse 2 kat,  nüfus büyüklüğü ile 3 kat daha büyük olan Suudi Arabistan’ın bankacılık sektörü, Birleşik Arap Emirliği’nin neredeyse ancak yarısı büyüklükte. Bu detay GCC birliğinin mevcut siyasi duruşunu da özetliyor.

Alış-veriş ödeme yöntemi olarak nakit kullanımı aynı Birleşik Arap Emirliğinde olduğu gibi, Suudi Arabistan’da da etkin ödeme yöntemi. Hem de %90 gibi daha yüksek bir oranla. Ödeme kartlarının kullanımının artmasına rağmen kartlar çoğunlukla ATM’den nakit çekmek için kullanılmakta. Banka kartlarının kullanımı kredi kartlarından çok daha fazla. Bunun inanç ile ilgili sebepleri var.

Suudi Arabistan’da Ödeme Kartları

Nüfusu 35 milyona yaklaşan Suudi Arabistan’da finansal erişim 2017 verilerine göre %72 ile GCC ülkeleri içindeki en düşük orandı. 2020 yılında %80’e ulaşılması hedefi konmuştu. Pazarda yaklaşık 34 milyon ödeme kartı var. Son iki yıldır kart sayısında büyük artış olmaması dijital ödemelerde kart dışı seçeneklerin ne kadar başarılı olduğunu gösteriyor. Bu duruma rağmen Suudi Arabistan GCC içindeki en büyük ödeme kart pazarına sahip ülke.

Ödeme kartlarının %88’i banka, %12’si kredi kartı. Banka kartları öncelikli olarak ATM’lerden nakit para çekmek için kullanılıyor. Banka kartlarının bu kadar yaygın olmasının sebeplerinden bir diğeri de Suudi Arabistan merkez bankası SAMA’nın çabaları ile alakalı. Ülkedeki düşük gelirli vatandaşlara sosyal yardım ancak banka hesap açmaları ile yapılabiliyor.  Bu yardıma erişim için de banka kartları veriliyor. Banka hesap açımı da, kart bedeli de ücretsiz sunuluyor. SAMA’nın bir diğer etkisi de bankaların kartlı ödeme maliyetlerini düşürmeye yardımcı olan yerel ödeme sistemi MADA’yı geliştirmesi ve bir ödeme yöntemi olarak bankalara sunması oldu. MADA çok başarılı bir yerel ödeme sistemi olmuş durumda. Pazardaki 30 milyon civarındaki banka kartlarının tümü MADA markalı kart. Visa ve Mastercard, SAMA ile işbirliği yaparak markalarını MADA kart üzerine koymuşlar. Bu model co-badging olarak tabir ediliyor.

Banka kartlarının alış-verişlerde kullanımı 2018 yılında düşük seviyedeyken geçen 3 yılda büyük büyüme gösterdi. Merkez Bankası POS işlem verilerine göre 2020 yılı büyümesi %24 oranında gerçekleşti. 2019 yılında zorunlu hale gelen ödeme kartlarında temassız ödeme teknolojisi zorunluluğu, POS terminali kurulumlarındaki artış ve Kovid19 kısıtlamalarından biri olan ev siparişlerinde elektronik ödemenin zorunlu hale getirilmesi bu yüksek artışta etkili oldu.

En büyük 5 banka, ödeme kart pazarını domine ediyorlar. Bu bankalar sırasıyla Al Rajhi, NCB ve Samba’nın birleşmesinden doğan SNB, Riyad Bankası, HSBC’nin sahip olduğu SABB bankası ve ANB bankası. Bu 5 banka pazarın %70’ini ellerinde tutuyorlar.

Kredi kartı penetrasyonu ülkede düşük. İslami inançların faiz uygulaması ile çelişmesi nedeni ile kredi kartlarına ilgi az. Ayrıca bazı alış-veriş noktalarında kredi kartlarına ek komisyon uygulanıyor. Merkez Bankasının kredi kartı verilebilmesi için asgari gelir şartı koyması da bu tip kartların sayısını kısıtlayan bir faktör. Ayrıca çok başarılı olan MADA ulusal ödeme kart şeması kredi kartına yönelimleri engelliyor.

POS ve ATMler

Suudi Arabistan kartlı ödeme sistemleri altyapı rakamlarına bakıldığında dikkat çeken ilk husus POS adetlerindeki büyük artış. POS sayısı 720.000 bini geçerek üç yıl içinde 2 kattan daha fazla artış göstermiş durumda. Merkez Bankası’nın ödeme teknolojileri birimi olan Suudi Ödemeler Şirketi yeni POS teknolojilerini devreye sokmaya devam ediyor. Önümüzdeki yıllarda POS adetlerinin daha da büyük bir eğilimle artacağını öngörebiliriz.

ATM adetlerinde gözle görülür bir artış yok. Toplam ATM sayısı 18300 adet. Hatta geçen yıllara kıyasla küçük bir azalma var. Zaten nakit kullanımındaki düşüş, mobil cüzdanlardaki artış, pandemide nakit kullanımının evlere yapılan siparişlerde yasaklanması, hijyen endişesi gibi faktörler ATM’lere gereksinimdeki azalmayı açıklamaya yeterli.

Pandemi öncesinde yıllık %8 oranında artış gösteren ATM adetleri, 2020 itibarıyla düşüş eğilimine girmiş durumda.

Pandemi öncesi dahi eTicaret Suudi Arabistan’da yükselen değer idi. Yıllık %25 lik bir büyüme oranı ve 2018 yılı eTicaret hacmi 9.8 milyar dolar seviyesindeydi. Kovid19 olmasaydı, eTicaret hacmi 2020 sonunda 15 milyar dolar seviyesinde olması bekleniyordu. Benim hesabıma göre Suudi Arabistan eTicaret hacmi 17.6 milyar dolar seviyesine ulaştı. Bu hasabı yaparken iki kilit veriyi dikkate aldığımı belirteyim. Birincisi Mastercard’ın Suudi Arabistan’daki eTicaret artışını son yıl için +%33 olarak belirtmesi. Diğer ise MADA’nın geçen yıl için eTicaret işlem hacmindeki artışı +%54 olarak vermesi.

eTicaret’in giderek artan büyüme eğilimi içinde olacağı Vizyon 2030 hedeflerinden görülüyor. Diğer göstergeler ise geçtiğimiz 5 yılda ortalama internet hızının 11 kat artması, ülkedeki ödeme kartlarının %82’sini oluşturan MADA banka kartlarının eTicarette kullanımına 2018 yılında başlanması, KOBİ sektörünün GSMH’ya olan katkısının %20 den %35’e ulaşması için eTicaret’in yoğunlukla kullanılmasının benimsenmesi ve Ulusal Posta şirketinin özelleştirilmesi sürecinin başlaması sıralanabilir.[1]

Alternatif Ödemeler

Suudi Arabistan’da ödeme kartlarına ve nakit ödemeye alternatif ödeme çözümleri iki kategoride inceleyebiliriz.

Uluslararası Dijital Cüzdan çözümleri : ClickToPay, PayPal, ApplePay, Samsung Pay, GooglePayPaySafeCard

Bölgesel Dijital Cüzdan çözümleri ; RiyadPay, madaPay, BayanPay, STCPay, AlinmaPay, Hala

Uluslararası dijital cüzdanları bu yazıda tanıtmaya gerek olmadığını düşünüyorum, çünkü bu çözümler çoğunluk tarafından yakından tanımlanmaktadır. Bölgesel dijital cüzdan çözümlerini kısaca tanıyalım.

RiyadPay : Riyad Bankasının mobil dijital cüzdan olan RiyadPay 2017 yılında banka kullanıcılarına sundu. Cep telefonu ile temassız ödeme yapılması için tasarlanmış olan uygulama NFC desteği olan Android telefonlarda kullanılabiliyor. Uygulamaya sadece bankanın kartı tanımlanabiliyor.

madaPay : Suudi Arabistan Merkez Bankası SAMA ve Visa tarafından tasarlanmış mobil cüzdan uygulaması ile Android işletim sistemi olan uyumlu mobil telefonlarla temassız ödeme yapılabiliyor. Temassız POS olan mağazalarda alış-veriş mümkün ve mada/Visa/Mastercard kartları tanımlanabiliyor.

STCPay : Suudi Arabistan’ın üç mobil operatörü içinde en büyük pazar payına sahip olan STC Telekom’un mobil ödeme uygulaması. Uygulamaya herhangi bir banka kartı tanımlandıktan sonra veya kiosklardan nakit yükleme yapılarak fatura ödemeleri, kontör yükleme, banka hesabına transfer, kişiye para gönderme, uluslararası para transferi ve anlaşmalı mağazalarda QR Kod ile ödeme yapılabiliyor.

BayanPay : Suudi Arabistan merkezli Bayan ödeme platform sağlayıcısının mobil dijital cüzdanı test aşamasından sonra henüz beklenen gelişmeyi göstermedi. Şubat 2020 tarihinde Suudi Merkez Bankasından Ödeme Hizmetleri lisansı alan kuruluşun ana çatı kuruluşu Finablr Mayıs 2020 tarihinden sonra olumsuz finansal denetleme haberleri nedeniyle zor bir sürecin içine girdi. BayanPay dijital cüzdanı ile anlaşmalı mağazalarda QR Kod ile ödeme, diğer cüzdan kullanıcılarına para transferi, cüzdan hesabından banka hesabına para transferi, eTicaret sitelerinde ödeme yapılabiliyor. Cüzdan hesabına para yükleme ise mada, Visa, Mastercard, Amex debit ve kredi kartlarıyla veya direk banka transferi ile yapılıyor.

AlinmaPay: Ödeme hizmetlerinin dijitalleşmesine büyük önem veren Alinma bankasının dijital cüzdan hizmeti olan AlinmaPay Suudi merkez bankasından ödeme hizmet sağlayıcı lisansını Eylül 2020 de almıştı. AlinmaPay dijital cüzdan uygulaması ile NFC ve QRCode kullanılarak mağaza içi ve internet ödemeleri yapılabiliyor. AlinmaPay ile fatura ödemeleri, kişiye para gönderme ve uluslararası para transferi işlemleri de destekleniyor. Ayrıca AlinmaPay dijitan cüzdan bakiyesine Suudi Arabistan’daki ATMlerden erişilerek nakit çekilebiliyor. Dijital cüzdana bakiye transferi için banka kartları kullanılıyor.

Hala:  Suudi merkezli fintek firmasının mobil cüzdan çözümü piyasaya Halalah ismiyle çıkmış sonra ismini Hala olarak değiştirmişti. Mobil cüzdan ile mağaza içi ödemeler QR Kod ile yapılabiliyor. Ayrıca kişiden kişiye ödemeler alıcının telefon numarası girilerek yapılabiliyor. Mobil cüzdana bakiye transferi için banka transferi ve banka kartları ile yapılabiliyor.

*Lisanslarının devam edip etmeyeceği sorgulanmalı.

55 milyon nüfusa sahip GCC bölgesindeki 44 milyonluk Birleşik Arap Emirliği ve Suudi Arabistan gerek siyasi, gerek ekonomik anlamda konseyin lokomotif ülkeleri. Ödeme Sistemleri perspektifinden bakılınca da aynı öneme sahip bu pazarlar, teknoloji tedarikçisi şirketlere büyük fırsatlar sunmaya devam ediyorlar. Bu ülkeler önümüzdeki senelerde üretebilen ve kendi pazarlarında başarılarını ispatlamış şirketler için cazibelerini sürdürecekler.

Yazar: Ahmet Alptekin


[1] Bu adımla birlikte lojistik servislerinde iyileşme olacağı, bunun da eTicaret hacmini olumlu etkileyeceği öngörülüyor.

[1] https://newsroom.neom.com/

[2] https://www.arabnews.com/node/1809861/business-economy

[3] https://mt.gov.sa/en/TourismInvestment/Pages/TourismInvestment.aspx

[4] https://bkm.com.tr/wp-content/uploads/2015/06/KartliOdemelerinEkonomikFaydalari.pdf