Enflasyon Hakkında Her Şey

Enflasyon ABD, Türkiye ve Britanya dahil olmak üzere birçok ülkede yükselmeye devam ediyor…

Enflasyonun yükseldiğini duyduğunuzda, karanlık bir tablo görüyorsunuz. Ancak yüzdeler aslında ortaya koyulan durumu tam olarak yansıtmıyor. Enflasyon bir ülkede bulunan birçok faktöre dayanıyor. Geldiğimiz noktada, küresel alanda birçok ülke onlarca yıldır tanık olmadığı bir enflasyon oranı ile karşı karşıya. Peki enflasyon ne anlama geliyor ve hayatlarımızı nasıl etkiliyor?

Enflasyon nedir? 

Enflasyon, genel tanımı ile bir para biriminin belli bir süre içerisinde temsil ettiği alım gücünde yaşanan azalmadır. Aynı zamanda enflasyon, bir ekonomide hizmet ve ürünlerin artan fiyatını gösteren ölçü birimidir.

Enflasyon aylar veya yıllara dayalı olarak ölçülebilir. Ürün fiyatları arttığında ve belli bir süre içerisinde aynı kaldığında, enflasyon tüketiciler üzerindeki baskıyı artırırken, alım güçlerini de aşağı çeker.

Enflasyon oranı yüksek değerlere ulaştığında ve aynı seviyelerde uzun süre kaldığında, cüzdanlarımızdaki ve banka hesaplarımızdaki paranın değeri düşer. Enflasyon, bir ekonomideki fiyat artışlarına ait genel görünümü ölçen geniş bir tanımdır. Örneğin, enflasyon temel harcamalar içinde yer alan elektrik, doğalgaz, giyim ve gıdanın yanı sıra kamu taşımacılığı, elektronik ve lüks ürünlerin de fiyatlarını etkiler.

Ulaşılan sonuç, enflasyon seviyesi arttıkça paranız ile alım gücünüzün giderek azalmasıdır.

Ekonomilerin karşılaşabileceği çeşitli enflasyon türleri mevcuttu. Talep ve hızlı ekonomik büyüme ile sürüklenen enflasyon; ham madde ve materyallerin artan fiyatları yüzünden üreticilerin ürün fiyatlarını artırdığı maliyet ile sürüklenen enflasyon ve artan hizmet ve ürün maliyetleri doğrultusunda maaşlarının artmasını bekleyen çalışanların ittiği dahili enflasyona tanık olunabilir.

Sayılar ile örnekler

• ABD dolarını ($) baz alarak örnekler sunalım… Bir somun ekmek 2021’de $1 maliyetli iken, enflasyonun %10 yükselmesi ile bir sene sonra $1.10 olacaktır.
• Britanya’da enerji maliyetleri fiyatların yükselmesi ile artıyor. Geçtiğimiz yıl enerji için ortalama 200 sterlin ödeyen bir ev sahibi, enflasyonun enerjide %100 artışı ile bugün 400 sterlin ödüyor.
• Diyelim ki geçtiğimiz ay kedi mamasına $50 ödediniz. Bugün $80 ödeyeceksiniz. Bu da fiyat artışının %60 olduğunu göstermektedir.

Aynı zamanda bazı ürün ve hizmetlerin maliyetinde bazı düşüş trendlerine tanık olabilirsiniz. Örneğin, halk günlük temel ürün ve hizmetlere daha fazla harcamak zorunda kalırsa, diğer lüks ve opsiyonel ürünlere yönelik harcamalarını kısacaktır. Şirketler pahalı ürün ve hizmetlerin fiyatlarını tüketicilerin göz ardı edebileceği parayı kapabilmek için düşürebilir. Bu aşamada tüketiciler temel harcamaları ertelemeyi seçebilir. Örneğin ABD’de bir küvet size 2021’de $5,000 maliyete geldi ise ve bugün fiyatı $4,500’e düştüyse, %10’luk bir deflasyon söz konusu demektir. Ancak deflasyon sadece bir grup tüketiciyi temsil eden fiyatlar ile ortaya çıkmaz ve lüks veya opsiyonel ürünlerde genel bir fiyat düşüşü olması gerekir.

İlginizi Çekebilir: Avrupa FinTech ve Dijital Bankacılık Stratejileri Eğitimi [Online]

Enflasyon oranını kim belirliyor? 

• Enflasyon oranı farklı ölçüm birimleri kullanan ülkeler tarafından bireysel olarak belirleniyor ve bildiriliyor. ABD’de İstihdam İstatistikleri Bürosu (BLS) Tüketici Fiyat Endeksi’ni (CPI) hesaplıyor. ABD Ticaret Bakanlığı Ekonomik Analiz Bürosu (BEA), Şahsi Tüketici Harcamaları Endeksi (PCE) hazırlamakla yükümlü. Türkiye’de Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK).
• ABD’de Federal Banka (Fed) tüm bu indekslerdeki her türlü değişimi, aynı zamanda piyasa trendlerini inceliyor. Bağlantılı olarak enflasyonu kontrol altında tutmak ve ekonomik büyümeyi sürüklemek için para politikaları belirliyor. Federal Açık Piyasa Komitesi (FOMC), ABD’de enflasyonun %2 civarında kalması için görev yapıyor…
• Britanya’da Ulusal İstatistik Bürosu (ONS), seyahat ve ev harcamaları dahil talebi yüksek ve gerekli ürünleri kontrol ediyor. Yakıt, enerji ve gıda gibi ürünler üzerinden mevcut tüketici fiyat endeksi belirleniyor. Elde edilen değerler Tüketici Fiyatları Endeksi ile ev sahiplerinin konut maliyetleri (CPIH) ile kullanılıyor. Aynı zamanda konut emlak ‘denkliği’ ve genel konut maliyeti daha etkin ve doğru bir konut maliyeti ile harcanabilir geliri belirlemek için hesaba ekleniyor.

Ajans aynı zamanda Britanyalı üreticiler tarafından satın alınan ve satılan ürünlerin fiyat ölçüsünü temsil eden üretici fiyat enflasyonu da denetleniyor. Eğer bu fiyatlar fırlarsa, genelde etkisi tüketici üzerinde beliriyor.

ONS, yukarıdaki değerleri, zaman içinde yaşanan maliyet artışı veya azalışını bireysel olarak takip ediyor. Çok tüketilen gıda ürünleri arasında dilimlenmiş beyaz ekmek, pirinç, ekmek kadayıfı, pişirilmiş bezelye ve et ürünleri yer alıyor.

İngiltere Merkez Bankası’nın görevi, para politikasını yöneterek enflasyonu sağlıklı seviyelerde tutmak iken, hedeflenen mevcut oran %2.

Enflasyonun etkisi nedir? 

Enflasyonun artması veya azalmasına sebep olabilecek birçok faktör bulunmaktadır. Bu faktörlerden bazıları şu şekilde sıralanabilir:

• Politik istikrarsızlık: Ülke içi politik çatışmalar, zayıf ve başarısız para politikaları ve politik yaptırımlar bir ekonominin performansını ve ürün ile hizmetlerin tedarikini etkileyebilir.
• Savaş ve çatışmalar: Çatışmalar ham maddelerin, sanayi ürünlerinin ve özel ürünlerin çatışma halindeki ülkelerden teminini zora sokar. Ukrayna’nın Rusya tarafından işgal edilmesi, tahıl ve petrol ticaretinde sorunlar doğururken, alternatif yakıt fiyatları ile tüketici ürünlerinin fiyatlarında artışa neden oldu.
• Tedarik zinciri sorunları: Ham madde, yaptırımlar, siber saldırılar, yüksek talep veya iflas eden şirketler olsun, tedarik zinciri bozuklukları mevcut ürünlerin fiyatlarının yükselmesine neden olabilir.
• Uluslararası fiyat artışları, ihracat: Eğer üreticiler ithal edilen ürünler için daha fazla ödemek zorunda ise bu maliyet genelde tüketiciye aktarılır. Devletler aynı zamanda mali sorunlara çözüm amaçlı ithal edilen ürünler üzerinde gümrük vergilerini artırabilir.
• Faiz oranları: Borç alabilmek için harcamanız gereken miktarı temsil eden faiz oranı (mortgage gibi) düşük ise para ucuzdur. Öte yandan, faiz oranlarını artırarak borç alınması daha zor hale gelir. Eğer borç almanın fiyatını artırırsanız tüketimi olumsuz etkileyebilir ve talep, doğrultulu olarak fiyat azalacaktır ve enflasyon hafifler. Satın alım yapmaktan artan faiz oranları nedeniyle caysanız bile, öte yandan birikimlerinizden biraz daha fazla kazanmanızı sağlayabilir.
• Para basmak: Para tedarik politikaları enflasyonu artırabilir veya azaltabilir. Eğer sirkülasyona çok fazla para eklenirse, teorik olarak daha yüksek enflasyonu tetikleyebilir ve ulusal borcu ödemek için kullanılabilir. Ancak, bu yöntem aynı zamanda devalüasyona neden olacaktır ve enflasyon ile ekonomik gerileme için katalizör görevi görecektir.

Enflasyon cüzdanınızı nasıl etkiliyor? 

Yükselmekte olan enflasyon kontrol edilmediği zaman doğrudan paranızın ne kadar gerçek dünya değeri olduğunu etkiliyor. Örneğin, enflasyon bir yılda %15 değişiyorsa, paranız bir önceki seneye göre 15 daha az değer taşıyacaktır.

Öte yandan, enflasyon ortalama fiyat artışlarını belirleyen bir şemsiye görevi görüyor. Bu da, enflasyonun herkesi farklı etkilemesi anlamına geliyor. Örneğin, iki çocuklu bir aile yakıt, enerji ve gıda fiyatlarının artması nedeniyle araç sahibi olmayan bekar birine kıyasla daha fazla zorluk çekiyor.

Konut ele alındığında ise bu sefer bekarlar artan kira fiyatları nedeniyle hem yeni bir yer ararken bir yandan yeni bir daire tutma imkanına sahip olamıyor, ev satın alamıyor. Diğer bir örnek olarak sosyal yardım alan bir aile veya sabit gelirli emekliler özellikle gıda-enerji enflasyonundan etkilenecekken, bir taksi sürücüsü yakıt fiyatlarından mağdur olacaktır.

Enflasyon sizi nasıl etkileyecek sorusuna kesin bir cevap vermek mümkün değil. İçinde bulunduğunuz şartlara göre, artmakta olan enflasyon sizi farklı şekillerde etkileyecektir. Her birimiz enflasyonu yemek sepetindeki ürünlere az az daha fazla ödeme yaparak tecrübe ediyoruz ve bu artışlar gözden çıkarabileceğimiz paranın azalmasına neden oluyor.

Maaşlar ve ekonomik gerileme tehdidi

Bazı ülkelerde maaşların ödenmesinde yaşanan sıkıntılar ve maaşların aşağı çekilmesi birçoklarının ay sonunu getirmesini zorlaştırırken huzursuzluğu artırıyor. Örneğin Britanya’da toplu taşıma ve kamu alanlarında grevler artarken, bir sonraki grevlerin havacılıkta görülmesi bekleniyor.

Diğer yandan, maaşların çok artması durumunda enflasyon spiralinin tetiklenmesine yönelik endişeler de artabilir. Bu durumda artan maaşlar doğrultusunda ürün fiyatları da artacaktır ve birbirlerini etkileyen fiyatların artışı ile uzun süre geçmeyecek bir enflasyon belirebilir.

Bir ekonomik durumu gerileme olarak tanımlayabilmek için ilk olarak verilere dayalı analiz yapılması gerekir. Veri ile farkına varılabilecek olması, gerilemeye girildiğini genelde geç fark edeceğimiz anlamına gelir. ABD Ulusal Ekonomik Araştırma Bürosu’na göre, ekonomik gerileme bir ülkenin GYSİH, gelir, istihdam, sanayi üretimi ve perakende satışlarının azalmasına neden olan en az birkaç ay süren büyük negatif ekonomik gelişme olarak tanımlanıyor. Enflasyon ile ekonomik durgunluğun aynı anda belirmesi de mümkündür.

Küresel alanda enflasyon 

ABD: Mayıs ayında enflasyon oranı 1981’den bu yana görülen en yüksek orana fırlayarak %8,6’ya yükseldi.

Britanya: %9,1 olan enflasyon oranının yıl sonunda %11 seviyesine çıkması bekleniyor.

Sri Lanka: Mayıs ayında enflasyon %57,4’e yükseldi ve gıda dışı enflasyon %30.6 olarak belirdi. Sri Lanka başbakanı ülke ekonomisinin ‘çöktüğünü’ açıkladı.

Türkiye: Türkiye’de enflasyon %80’i geçerken, gıda bağlantılı enflasyon %100’e yaklaşıyor (Ekim-2022)

Rusya: Rusya’nın enflasyon oranı %17 seviyesinde.

Meksika: Nisan ayından bu yana %7,68 olan enflasyon marjinal bir azalma ile Mayıs ayında %7,65’e düştü.

Enflasyonu aşağı çekmek için ne yapmak gerekiyor? 

Bireysel olarak çok bir opsiyon söz konusu değil. Enflasyona müdahale için devlet seviyesinde yöneticilerin ve finansal otoritelerin hamle yapması gerekiyor. Bu hamleler ödemelerin, vergi oranlarının değiştirilmesi veya faiz oranlarının artırılması ile olabilir. Öte yandan, enflasyonu kontrol etmek ve durgunluk riski bir dengeleme hamlesidir.

Enflasyon çok artarsa ne olur? 

2007 ile 2009 arasında Zimbabwe’nin enflasyon/fiyat seviyesi bir ay içinde yüzde 80 milyar arttı. Vatandaşlar bu gelişmenin ardından yerel para birimini kullanmayı bıraktı ve pazarlık yapabilecekleri ne varsa onları kullanmaya başladı. Sürüklenen bir enkazı andıran ülke ekonomisi bir süre sonra durdu.

Bu durum hiper enflasyon olarak bilinmektedir ve yüksek enflasyondan bu noktalara gelebilmesi için yanlış para politikası değişiklikleri ve ekonomik hatalar yapılması gerekir. Bloomberg tarafından Haziran sonunda Sri Lanka’nın da hiper enflasyon seviyesine girdiği belirtildi. Ülke yakıt ve temel ürünleri ithal edebilmek için yabancı döviz rezervlerini kullanmak zorunda. Döviz rezervi giderek azalan ülkenin yakıt ve diğer ürünlerdeki eksikliği giderek artarken, tüketici fiyat endeksi %54,6’nın ötesine geçmiş durumda.

İlginizi Çekebilir: Açık Bankacılık, Açık Finans, Açık Veri Eğitimi [Online]

Enflasyon Temel Terimler

• Enflasyon: Bir ekonomide ürün ve hizmetlerin fiyatında belli bir süre yaşanan artış.
• Hiper enflasyon: Aylık bazda hızlanan ve kontrol edilmeyen fiyat artışları, genelde %50’nin üzerinde görülen seviyede.
• Stagflasyon: Stagflasyon hükümetlerin kabusudur. Stagflasyon ve enflasyonun karışımını temsil eden terim, ekonomik büyümenin azalması nedeniyle hizmet ve ürünlerde yaşanan fiyat artışını temsil eder. Ek olarak hanelerin gözden çıkarabileceği harcama miktarını azaltır ve yüksek işsizlik tetiklenir.
• Faiz oranları: Borç almak için ödediğiniz ücreti temsil eder. Borç şahsi kredi, araç alımı veya ev kredisi dahil her türlü hizmet veya ürün için alınabilir.
• Tüketici fiyat endeksi: Bir ülkenin tüketici fiyat endeksi o ülkedeki en çok tüketilen ürün ve hizmetlerin ve fiyatlarının zaman içinde değişmesi demektir. CPI bir ülkedeki enflasyon hakkında görünüm sağlayacağı gibi kamudaki maliyetlerin artışını da yansıtır.
• Durgunluk: Ekonomik durgunluk, bir ülke ekonomisinde belirgin bir düşüşü temsil eder. Ekonomik durgunlukta istihdam düşebilir, maaşlar azalabilir, işyerleri iflas edebilir, bireysel tüketim azalabilir ve nihayetinde GSYİH düşebilir. Ekonomik durgunluk genelde başlamasından sonra tanımlanır ve altı aydan fazla sürmesi beklenir.

İlginizi Çekebilir: İlham Veren FinTech’ler