Banka hesabına gerek duyulmadan fiziki paranın dijital forma çevrilmesi ve elektronik ödeme kanalları ile ödeme işlemi yapılabilmesi, elektronik para kavramının yaratılmasında arkada yatan ana motivasyondur…
Tanım
Elektronik para; resmi fiziksel formlar olan banknot ve madeni para haricinde farklı araçlar vasıtası ile banka hesabından bağımsız olarak elektronik ortamda saklanabilen, gerekli yasal lisansı bulunan tüzel kişiler tarafından kabul edilen fon karşılığında ödeme yapılması amacıyla ihraç edilen, ihraç eden kurumun yükümlülüğü olarak görülen, ihraç eden kurum dışında farklı taraflarca da kabul edilen parasal değer olarak tarif edilir.
Banka hesabına gerek duyulmadan fiziki paranın dijital forma çevrilmesi ve elektronik ödeme kanalları ile ödeme işlemi yapılabilmesi elektronik para kavramının yaratılmasında arkada yatan ana motivasyondur.
Elektronik olarak saklanan değerin elektronik para niteliği taşıması için tıpkı fiziksel parada olduğu gibi genele yaygın bir ödeme kabul ağının bulunması şarttır. Sadece belirli bir işyerinde veya kapalı devre ağlarda kullanılan elektronik değerler elektronik para tanımının dışında kalmakta ihraç eden kurum ile kabul eden kurumun aynı olması sebebiyle arada bir düzenleyici ihtiyacının bulunmaması gerçeği bu sonucu doğurmaktadır.
CBDC Ayrımı
Elektronik para ile son yıllarda sıkça gündeme gelen merkez bankası dijital parası (CBDC) arasında çok net bir ayrım söz konusudur. Basit bir tarif ile ifade etmek gerekirse elektronik paranın ihraç edilebilmesi için eşit değerde itibari paranın koruma hesabına aktarılması gerekirken CBDC esasında o koruma hesabına koyulan paranın ta kendisidir. Yani CBDC, para ihracını yapan kurum olan merkez bankası tarafından direkt olarak elektronik formda ihraç edilir veya piyasadan eşdeğer miktarda banknot, madeni paranın çekilerek yerine CBDC sürülmesi mümkün olabilir.
Ön Ödemeli Kartlar
Elektronik para, uygulamada büyük oranda ön ödemeli kart formunda karşımıza çıksa da farklı yöntemler ile de ihraç edilerek kullanıma sunulması mümkündür. Her bakiye yüklü ön ödemeli kart ihracı elektronik para yaratarak gerçekleştirilirken her elektronik para ihracı için ön ödemeli kart kullanımı şart değildir. Dijital cüzdanlar aracılığı ile de elektronik paranın kullanılması mümkün olabilir.

Ön ödemeli kartlar ülkelerin yerel dinamikleri ve iş yapış biçimleri ile de paralel olarak ülkeden ülkeye değişen kullanım oranlarına sahiptir. Özellikle Amerika kıtasında yaygın biçimde kullanılan ön ödemeli kartlar bir biçimde bankacılık sisteminin dışında kalan kişilere elektronik ödeme imkanı tanıması bakımından kritik bir fonksiyonu yerine getirmektedir.
Ön ödemeli kartlar temelde 3 ana fonksiyonları için kullanılır:
- İkame fonksiyonu
- İlişki fonksiyonu
- Finansal sistem dışında kalan tarafları kapsama fonksiyonu
İkame fonksiyonunda günlük hayatta kullanılan, kendiliğinden bir değer içeren ve kişilere bir hizmet veya görev gereği tahsis edilen araçlar vaad ettikleri fonksiyonları ve hatta daha fazlasını sunan ön ödemeli kartlar ile ikame edilebilirler.
- Hediye sertifikaları, çekleri
- Seyahat çekleri
İlişki fonksiyonunda belirli bir gruba veya hizmete yönelik değer önerisi ön ödemeli kartın özellikleri ile birlikte ortak marka programı kapsamında (co-brand)sunularak katma değer yaratılır.
- Bir vakfa, okula, derneğe ait üyelik kartı ön ödemeli kart özelliği ile birlikte sunulabilir
- AVM, perakende mağazalara ait sadakat kartları ön ödemeli kartın özellikleri ile birlikte sunulabilir
Pekçok farklı sebeple finansal sistemin dışında kalan taraflara elektronik ödeme imkanının tanınması ön ödemeli kartların diğer bir önemli fonksiyonudur.
- Banka hesabı açmak için reşit olmayan, kredi puanı vb sebepler ile veya kendi isteği ile bankacılık sisteminin dışında kalmış kişilere elektronik ödeme alternatifi sunulabilir
- Sosyal yardımların bankacılık sistemine ek yük yaratmadan ve amacına yönelik olarak yapılması sağlanabilir
Kart Türleri
Uygulanan programın türüne göre ön ödemeli kart ihraççısı karta yeni bakiye yüklenmesine müsaade edebileceği gibi, bunu engellemeyi de tercih edebilir. Her iki türde kart kurgusu yapılması mümkündür.
Kart ihraççısının kartın verdiği müşterinin kimlik ve adres bilgileri gibi KYC yapabileceği ölçüde bilgileri alıp, KYC gerçekleştirerek verdiği kartlar kimliği bilinen kartlar olarak tanımlanır.
Herhangi bir şekilde ödeme hesabına bağlı olmayan ve kimlik tespiti veya doğrulaması yapılmamış, önceden ödeme ya da yükleme yapılması suretiyle kullanılabilir hale gelen, tekrar yükleme yapılma imkanı bulunan veya bulunmayan şekilde ihraç edilebilen ve yüklenen bakiye kadar kullanıma izin verilen ön ödemeli kartlar anonim kart olarak tarif edilir.
Kartlar ihraççı tarafından belirli bir işyeri grubunda veya mağazada kullanılacak şekilde kurgulanabileceği gibi, böyle bir sınır olmaksızın ilgili şemanın kabul edildiği bütün terminallerde kullanılacak şekilde de kart hamillerine verilebilir.
KYC sürecinden bağımsız olarak kart hamili verilerinin kartın üzerine basıldığı kartlar kişiselleştirilmiş olarak tanımlanırken, KYC sürecinden geçip geçmemesinden bağımsız olarak kart hamili verilerinin kartın üzerine ve manyetik şeridine basılmadığı durumda kişiselleştirilmemiş kart olarak tanımlanmaktadır.
Ödeme hizmetleri ve elektronik para ihracı ile ödeme hizmeti sağlayıcıları hakkında yönetmelik kapsamında ön ödemeli kart ve anonim ön ödemeli kartların tanımı yapılarak kullanımına ilişkin bazı kurallar getirilmiştir.
Anonim ön ödemeli araçlar hariç olmak üzere, ergin olmayan kişilere ön ödemeli araçların ilk ihracı ile elektronik para hesaplarının açılması esnasında ergin olmayan kişinin yasal temsilcisinin onayının alınması, alınan onayın kayıt altına alınması ve bunlar için gerekli prosedürlerin oluşturulması gereklidir.
Anonim ön ödemeli araçlar hariç olmak üzere, kuruluş tarafından ergin olmayan kişilere sağlanan ön ödemeli araçlar ile yapılan harcamaların, ön ödemeli aracın ilk ihracı ile elektronik para hesaplarının ilk açılması esnasında onayı alınan yasal temsilci tarafından takip edilmesini sağlayacak uygulamaların geliştirilmesi ve bu kişilerce talep edilmesi halinde kullanıma sunulması gereklidir.
Konuk Yazar: Mustafa Aktaş


