Bu blog serisi Mart 2023 tarihli Journal of Payments & Systems JPSS, Henry Stewart Publications’da yer alan “Dijital Paralar için Sonraki Adımlar’ özel basımının kısa bir versiyonunu temsil etmektedir.
Giriş
Bunu yapmalı mıyız?
Önceki makalelerde (birinci bölüm için buraya ve ikinci bölüm için buraya tıklayabilirsiniz), CBDC macerasına atılıp atılmamak konusunda değerlendirmelerde bulunduk. Muhtemelen bu maceraya çıkmak her ülke için Roma’yı inşa etmek kadar maliyetli olurdu ve bu süreç yöneticileri, geliştiricileri, danışmanları, pazarlamacıları on yıllarca meşgul ederdi. Herkes bu kadar inanılmaz bir vakti, maliyeti ve yönetim çabasını CBDC için değil ama başka bir yerde harcamanın daha iyi olacağı hissine kapılabilir. Aynı zamanda, CBDC özel sektörün adım atması gereken alanlarda devletin müdahalesini artırabilir.
Paranın etkin ve gizli bir şekilde banka hesapları, telefonlar, cüzdanlar, işletmeler ve insanlar arasında hareket ettirebildiği bir dönemde gerçekten yeni ve devlet tabanlı dijital bir paraya ihtiyaç var mı?
Bazıları CBDC’nin avantajlarının daha iyi ortaya çıkarılabileceğini düşünüyor, aynı zamanda doğru aktörler ve mevcut altyapının geliştirilmesi, halihazırdaki yatırımların dengelenmesi ve geliştirilmesi ile modern çağa ayak uydurulabileceğine inanıyor. Diğerleri ise geleneksel finansal hizmetler ekosisteminin devlet tarafından yapılan düzenleyici bir hamle ile istenen kuantum değişimini gösteremeyeceğinden endişeli. Gerçek şu ki, “ucuz bir yöntem (ucuz, anında, evrensel ve sınırlar ötesinde güvenli) için arayış uluslararası ticaret kadar eski.” Avrupa içinde bile (hatta Almanya gibi tek bir üye ülkede) ödeme sanayisi düzenlenmiş bir P2P sistemi üzerinde uzun zamandır çalışıyor. Mikro ödemelerin yeni piyasaları sonsuza dek mümkün kıldığından bahsediyoruz. Mevcut sistem için entegrasyonun artırılması gerektiğinden bahsediyoruz. Bu amaçlar üzerinde çaba gösterilse de ilerleme süreci tatmin edici değil. Belki de ihtiyacımız olan, tüm düzenleyici hamlelerin bir anda tüm konularda ilerlemesini sağlayacak bir Büyük Patlama. Brezilya’da Pix, Hindistan’da UPI ve Avrupa’da SEPA/Instant/PSD2 ile görüldüğü gibi eğer birileri bu iki taraflı, karmaşık ağ sanayisinde ilerlemek istiyorsa, ilk adımı düzenleyicilerin atması gerekiyor.
Ortak amaç için mevcut aktörlerin koordine olması ve büyük fonlar ortaya koymasını ummak, zor zamanlarda daha düşük bir beklenti. Bu durum isteksizlik veya yetersizlikten kaynaklanmıyor; altında basit ekonomik sebepler yatıyor: Bankalar, özel ekonomik aktörler olarak kendi çıkarlarını aşağı çekmeli ve ekosistemdeki herkesin faydasını merkeze almalı. Bu sebeple, her bir aktörün yeterli kaynakları bulundurmadığı zamanlarda herkesin makro-ekonomik bir ortak çıkara yönlendirilmesi iyi olabilir. Bu, “ortak trajedi” olarak ifade edilebilir. Böylece, düzenleyici kurumlar harekete geçmeli ve küresel alanda merkez bankaları küresel teşvik için adım atmalı. CBDC bu aşamada küresel harmoni, mevcut sistem içine entegrasyon, nakit yeniliği, bağımsızlık, maliyet azaltımı ve mikro ödemeler için gerekli değişimi getirebilir.
CBDC’nin kaçınılmaz olduğunu kabul ettiğimizde, birçok temel noktayı da masaya koyacağını bilerek mümkün olan en iyi faydayı sağlamalıyız.
Sonuç
CBDC’nin sunulmasının özellikle politikacılar için bazı iyi tarafları olduğunu ilk yazıda değerlendirdik. İkinci yazıda ise tüm değer zincirdeki müşterilerin, şirketlerin ve ticari bankaların motivasyonunu sağlamak için etkileşime girmesi gerektiğinden bahsettik; ki bu kısım daha belirsiz. Her halükârda, CBDC’nin sunulmasının riskler veya maliyetler (aynı zamanda fırsat maliyetleri) aşamasında ciddi sorular doğurduğunu ve getiriler karşısında dengelenmesi gerektiğini biliyoruz.
Tecrübelerden yola çıkarak bu karmaşık, çok boyutlu ödeme konuları içerisinde (her şeyi doğru yapıp gizliliği eksik bırakmak; her şeyi iyi yapıp ekosistem aktörlerini motive etmemek; her şey doğru iken birilerini iş senaryosu için sürüklememek hiçbir anlam taşımaz) her hamlenin doğru atılması gerektiğini biliyoruz. Her ne kadar bu aşikâr olsa da bugüne kadar birçok ödeme girişiminin bir boyut eksik kaldığı için başarısızlığa uğradığını biliyoruz.
Merkez bankaları CBDC’nin çok büyümesine göz yumamaz, aksi takdirde özel çözümleri boğabilir, bankaların mali tablolarını olumsuz yönde etkileyebilir. Aynı zamanda, CBDC çok küçülmemeli veya başarısız olmamalıdır (devasa yatırımların takibinde). Bankaların içgüdüsel olarak motive edilmemesi, tacirlerin ve FinTech’lerin ekonomik bir teşvik görmemesi, tüketicilerin ikna edici bir danışmanlık almaması, denetimlere yönelik endişeler beslenmesi veya tüketicilerin sıfır faizli merkez bankaları yerine faiz odaklı ticari bankaları tercih etmesi halinde başarı elde edilemez.
İlginç detay, yeni ödeme girişimlerinin başarısız olmasında teknik boyutun genelde düşük bir pay içeriyor olması. Yine de, neredeyse tüm denemeler, çalışmalar ve tartışmalar sadece bu boyutu inceliyor. Bir şeyin bir sorunu çözüp çözmediğine ve ekosistemdeki tüm aktörleri motive edip etmediğine odaklanmak çok daha büyük önem taşıyor. Teknoloji dünyası ölçeklenirliğini sağlayacağı için bu kritik hususu temsil etmiyor. Belli ölçekte mantıklı politik amaçlar uygulanabilir – sektör bu yaklaşım altında on yıllara yayılan tecrübeye sahip.
Avrupa, Afrika ve Amerika kıtaları, fazlasıyla başarılı oldular… Onlar, 16’ncı yüzyıldan 19’uncu yüzyıla kadar Visa ve Mastercard’ları temsil ettiler. Onlar 1857’ye kadar ABD’deki yasal para birimiydiler.
Pieces of Eight – Dünyanın en başarılı küresel parası.
Görsel Kaynak: Karayip Korsanları
Modern “Pieces of Eight” – CBDC’ler?
Merkezi, otoriter bir güç tarafından sunulmayacak (ne İspanya İmparatorluğu, ne Çin, ne de Facebook tarafından); yeniliği küresel alandaki tüm merkezi bankalar doğuracak. Metal paralar olarak değil ancak modern, elektronik para birimi olarak, gizliliğin, dev boyutta yeniliğin ve düşük kripto dolandırıcılığının, ucuz ödemelerin, mevcut sisteme entegrasyonun dengelendiği; devletlere, merkez bankalarına, ticari bankalara, son kullanıcılara ve şirketlere fayda sağlayacak bir yenilik.
Haydi bu vizyonu gerçeğe dönüştürelim.
>Yazının 1. bölümü için buraya tıklayabilirsiniz.
>Yazının 2. bölümü için buraya tıklayabilirsiniz.
